ولادت:
قاضي محمد خضري نرزيويي اشنوي فرزند مرحوم حاج خليفه ملا
خضر نرزيوه در سال 1322 هجري قمري مطابق با 1279 شمسي در خانوادهاي علمي و دينپرور
در نرزيوهي اشنويه ديده به جهان گشود.
تحصيلات:
قاضي خضري در سن 6 سالگي در زادگاهش به فراگيري قرائت
قرآن كريم پرداخت و ظرف 3 ماه قرآن را ختم نمود و به فراگيري كتابهاي فارسي
مانند: ناگهاني واي شده مخلوق، گلستان و نصاب الصبيان اقدام نمود و در 8 سالگي از
محضر برادر مادرياش، مرحوم ملا حاج خضر كه خود او نيز محصل بود، عوامل جرجاني در
نحو و تصريف زنجاني در صرف و احمديه در لغت را فرا گرفت و سپس شروع به آموختن كتابهاي
سعدالله صغير و شرح مغني كرد، ولي با شروع جنگ جهاني اول و آغاز هرج و مرج و
اغتشاشات، قاضي مجبوربه مهاجرت و تحمل رنج و سختيها شد كه در طي اين ماجراها بزرگ
خانوادهي خضري، مرحوم حاج خليفه ملا حسين به دست روسها شهيد شد و برادرش مرحوم
ملا حاج خضر نيز وفات كرد.
پس از رفتن روسها از ايران و برقراري نظم، مدارس ديني كمكم
در شهر اشنويه و برخي دهات بازگشايي شد و علامه خضري نزد اساتيدي مانند: استاد
قاضي ملا محمد شريف اعظمي و استاد ملا محمد سعيد برهاني زانوي تلمذ زد و در سال
1345 هـ.ق. به پسوه لايجان رفت و در محضر استاد عاليقدر مرحوم ملا عبدالله گرتگي
به تحصيل پرداخت و پس از گذشت سه ماه، به ديشمس اشنويه، خدمت حجةالاسلام استاد
مرحوم ملا محمد وافي اشنوي مشرف شد و به كسب فيض پرداخت و در سال 1347 هـ.ق. به
مهاباد رفت و از محضر استاد عاليقدر، مرحوم ملا محمد ترجانيزاده فرزند مرحوم ملا
محمد حسين ترجانيزاده استفاده نمود و در اواسط بهار 1348 هـ.ق. به اخذ اجازهنامهي
تدريس و افتاء مفتخر شد.
مسئوليتها و خدمات:
قاضي خضري پس از فارغ التحصيلي به نرزيوه مراجعت نمود و
به تدريس علوم عاليهي ديني مشغول شد. و پس از چند سال قاضي و مدرس اشنويه مرحوم
قاضي ملا محمد امين خاكي وفات نمود و مردم ايشان را به اشنويه آوردند و ايشان در
مسجد جامع به خطابت و امامت جمعه و در مدرسهي جامعه و محله بازار و ملاطه به
تدريس و اجازهي فارغ التحصيلان مشغول شد.
علامه خضري در جامعه سنتي همواره نسبت به مسايل و موضوعات
اجتماعي ديدي واقع بينانه پيشرو داشته و نه به عنوان يك روحاني صرف، بلكه به
عنوان شخصيتي ممتاز در پيشرفت جامعه گامهاي مؤثري برداشتهاند.
ايشان روحاني اهل تحقيق
و مخالف تقليد و دائماً مشغول مطالعهي كتب و بسيار علاقهمند مسايل فرهنگي بود و
قلباً معتقد بود كه با آگاهي مردم، راه دين و اصلاح جامعه را بهتر ميتوان پيمود
كه از مهمترين اقدامات ايشان در چند بُعد ديني و مذهبي، فرهنگي و اجتماعي ميتوان
موارد زير را برشمرد:
1. اقدامات ديني و مذهبي:
مرحوم خضري بيش از يكصد و ده اثر تحقيقي را به نگارش درآوردهاند
و در طول يكصد سال عمر مبارك خود، بيش از نود نفر را به عنوان روحاني ديني تحويل
جامعهي اسلامي نمودهاند و در مدت عمر ضمن زدودن و نهي از بسياري از كارهاي خلاف
كه به نام مذهب انجام ميگرفت، همواره سعي در استفاده از كتب جديد و علم روز را
داشتهاند كه در تأليفات ايشان به شرح ذيل منعكس ميشد:
الف: فتاواي محمديه: در جواب سؤالات مردم در امور شرعي و
ديني، خصوصاً مسايل مربوط به امور ديني در بين اكراد؛
ب: تاريخ مشاهير جهان اسلام: مشتمل بر زندگينامه و آثار
مشاهير جهان اسلام، خصوصاً مشاهير كرد؛
ج: تفسير قرآن: به صورت انتخابي از سورههاي قرآن؛
د: رسالههاي متنوع در باب مسايل شرعي و آموزش طلبهها؛
هـ: چندين رساله و كتاب در باب عرفان و طريقت ديني و
شرعي؛
و: كتابي در باب طلاق ثلاثه اكراد و نظريات اسلامي.
2. اقدامات فرهنگي:
مرحوم قاضي به آثار فرهنگي و ملي بسيار علاقهمند بودند و
پيوسته در گردآوري و نگهداري آنها ميكوشيدند كه مهمترين اقدامات وي را ميتوان
به شرح زير برشمرد:
الف: جمع آوري و نگهداري نسخه نفيس و منحصر به فردِ
خاطرات مرحوم وفايي، شاعر پرآوازهي كرد، به نام تحفة المريدين كه در مورد حضرت
عبيدالله شمزيني به نگارش درآمده و در سال 1998م در كردستان عراق به چاپ رسيده
است؛
ب: جمع آوري مجموعه اشعار وفايي؛
ج: گردآوري اشعار شاعر كرد، احمد كور؛
د: تأليف كتاب مشكول كردي بر وزن كشكول فارسي، كه مشتمل
بر اشعار، سخنان، امثال، حكم و خاطرات بزرگان كرد است؛
هـ: ايجاد اولين مدرسه دخترانه در كردستان در شهر اشنويه
در سال 1324شمسي؛
و: حفظ آثار فرهنگي و اسناد:
ـ نسخهي خطي مثنوي شيخ عبيدالله شمزين به خط مرحوم
وفايي؛
ـ مجموعه مكتوبات حضرت مولانا خالد، حضرت سيد طه شمزيني و
ساير مشايخ كردستان و ختميات تمامي مشايخ شمزيني و ديگر بزرگان كرد؛
ـ نگهداري دهها نسخه خطي كتب از نويسندگان مشهور كرد،
همانند: مرحوم ابن آدم ماموستاي بيتوشي، مرحوم قزلجي و چندين نفر ديگر؛
ز: ثبت وقايع يوميه و حتى سفرنامه خود و موارد ازدواج و
طلاق، قبل از وجود دفاتر رسمي؛
ح: تهيه طومار ساعت كردي به وقت اشنويه در سال 1302 به
توسط معادلات رياضي و استفاده از اضطرلاب؛
ط: سرودن اشعار كردي با تخلص شعري «نرزيوه يي»؛
ي: ايجاد كلاسهاي سوادآموزي از سال 1343 در روستاي
اشنويه در مساجد، جهت آموزش سواد به مردم روستاهاي اشنويه و صدور فتوا براي كليه
منطقه كه داشتن سواد بر تمامي مردم واجب است.
3. اقدامات سياسي:
قاضي خضري از همان ابتداي زندگي روحاني خود، در مسايل و
رويدادهاي منطقه كردستان، خصوصاً مناطق شمالي آن نقش اساسي را ايفا نمودهاند كه
به موارد زير اشاره ميشود:
الف: در دوران جنگ جهاني اول و قبل از آن به علت قحطي و گراني
و جنگ، به عنوان معتمد مردم در اشنويه به حفاظت و سپس رهبري كاروان تا آن سوي مرز
اقدام نمودهاند؛
ب: از سال 1300 تا 1320 شمسي به عنوان امام جمعه اشنويه
چندين بار در جهت حفظ جان و مال مردم و امنيت منطقه تلاش بسيار نمودهاند؛
ج: از سال 1320 تا 1325 كه به عنوان صدر، پس از تشكيل
حكومت خود مختار كردستان در مهاباد، نسبت به ايجاد امنيت در منطقه، ايجاد همآهنگي
در بين عشاير و در همين دوران به عنوان يكي از اعضاي اعزامي جمهوري كردستان به
تبريز جهت مذاكرات با دمكراتهاي آذربايجان حضور داشتهاند؛
پس از پيروزي انقلاب، همواره به عنوان شخصيت مذهبي و
متنفذ در بين مردم، ضمن عدم ترك اين منطقه، در آن زمان شلوغ به عنوان رابط بين
نيروهاي درگير وارد مذاكره بين آنها گرديده و ضمن قبول مسئوليت خطير حفظ جان و
مال مردم، جهت مذاكره با رهبر و دولت مركزي در ارائه درخواستهاي ملت كرد از دولت
مركزي به تهران عزيمت نمودند و هميشه به عنوان پناه مردم عمل مينمودند.
وفات:
آن مرحوم نزديك به يك صد سال عمر داشتند و در تمامي مدت
عمر هوش و ذكاوت ايشان زبانزد خاص و عام بود و در تمامي عمر خود از نظر جسمي در
حالت مناسب و از نظر فكري و هوش در حالت كامل به سر ميبردند و سرانجام در صبح روز
يكشنبه، ششم ارديبهشت سال 1376 شمسي دارفاني را وداع گفتند. روحشان شاد.[1]
[1] . فتاواي محمديه: 6ـ1.
